Κάποιος αξιωματούχος του Ανατολικού Βερολίνου, την Πέμπτη το απόγευμα της 9ης Νοεμβρίου 1989, δίνει συνέντευξη που μεταδίδεται και από την τηλεόραση της Ανατολικής Γερμανίας, «Αιτήσεις για σύντομα ιδιωτικά ταξίδια προς το εξωτερικό μπορούν να κατατίθενται χωρίς την επίκληση προϋποθέσεων (λόγοι ταξιδιού, συγγενικές σχέσεις). Αυτή η ρύθμιση τίθεται σε εφαρμογή αμέσως, χωρίς καθυστέρηση». Πρόκειται για το τηλεοπτικό γεγονός του αιώνα. Τα δυτικά πρακτορεία ειδήσεων, παρερμηνεύοντας τη δήλωση, μεταδίδουν ότι “το τείχος άνοιξε”. Οι μπυραρίες στην περιοχή άρχισαν να προσφέρουν μπύρα δωρεάν, ουρές αυτοκινήτων αρχίζουν να κορνάρουν, οι άνθρωποι αγκαλιάζονται, οι μπάρες ανοίγουν, οι έλεγχοι ατονούν και τελικά καταργούνται.Ναι, το τείχος του Βερολίνου έπεσε μετά από είκοσι οκτώ χρόνια “λειτουργίας ”. Η ιστορία θα γράψει, ότι αρχιτέκτονας της πτώσεως είναι ο τότε Γενικός Γραμματέας της Σοβιετικής Ένωσης, Μιχαήλ Γκορμπατώφ. Ο τελευταίος Σοβιετικός ηγέτης, με Ρώσσο-Ουκρανική καταγωγή, θα νοιώσει στρυμωγμένος από τον “Πόλεμο των Άστρων”, που είχε εγκαινιάσει ο Αμερικανός πρόεδρος, Ρήγκαν, στις 23 Μαρτίου 1983, θα κοιτάξει κατάματα την αλήθεια, και το 1985, θα επιτρέψει στις χώρες του Συμφώνου της Βαρσοβίας να επιλέξουν ελεύθερα τον δρόμο που θα ακολουθούσε η κάθε μια στην εσωτερική και διεθνή πολιτική. Παράλληλα, με την περεστρόικα (αναδιοργάνωση) που εγκαινίασε θα προσπαθήσει να αποκεντρώσει και να φιλελευθεροποιήσει τις διαδικασίες λήψεως αποφάσεων για να βελτιωθεί η αποδοτικότητα σε όλον τον παραγωγικό τομέα. Και με την γκλάσνοστ (διαφάνεια) έδωσε στους Σοβιετικούς πολίτες ελευθερία λόγου και δικαίωμα ελέγχου των πράξεων της Διοικήσεως.
Όμως, αυτή η ελευθερία λόγου θα σηματοδοτούσε αποσχιστικές τάσεις σε όλες τις Σοβιετικές Δημοκρατίες. Άνεμος ανεξαρτησίας σαρώνει πλέον ολόκληρη την Κεντρική Ευρώπη, τον Καύκασο και τις στέπες εκείθεν της Κασπίας. Οι δέκα τέσσερις πρώην Σοβιετικές Δημοκρατίες αρχίζουν να αλληθωρίζουν προς τη Δύση. Αισθάνονται απαλλαγμένες από τη Ρωσική μπότα και ελεύθερες να επιλέξουν νέα μοντέλα ευημερίας και ασφάλειας.
Στις προεδρικές εκλογές του Ιουνίου 1991, ο Μπορίς Γέλτσιν εκλέγεται πρόεδρος της Ρωσίας και διακηρύσσει την ανεξαρτησία της. Τον επόμενο μήνα, ο Γκορμπατσώφ διαλύει την Κεντρική Επιτροπή του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ενώσεως και παραιτείται από Γραμματέας. Το Ανώτατο Σοβιέτ αναστέλλει επ’ αόριστον τις δραστηριότητες.
Στις προεδρικές εκλογές του Ιουνίου 1991, ο Μπορίς Γέλτσιν εκλέγεται πρόεδρος της Ρωσίας και διακηρύσσει την ανεξαρτησία της. Τον επόμενο μήνα, ο Γκορμπατσώφ διαλύει την Κεντρική Επιτροπή του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ενώσεως και παραιτείται από Γραμματέας. Το Ανώτατο Σοβιέτ αναστέλλει επ’ αόριστον τις δραστηριότητες.
Το ημερολόγιο δείχνει 19 Αυγούστου 1991. Μια ομάδα κομμουνιστών της παλαιάς φρουράς στέλνει άρματα μάχης εναντίον του Λευκού Οίκου της Μόσχας. Επιδίωξη τους είναι να σταματήσει ο εκδημοκρατισμός. Ο νεοεκλεγείς πρόεδρος Μπορίς Γέλτσιν βρίσκεται και αυτός ανάμεσα στο ανώνυμο πλήθος των Ρώσων που έσπευσαν να υπερασπιστούν τη νεοσύστατη δημοκρατία τους με ειρηνικό τρόπο. Ανέβηκε σε ένα άρμα μάχης, κατήγγειλε το εγχείρημα ως μια κυνική υπερσυντηρητική απόπειρα πραξικοπήματος και τα άρματα μάχης αποσύρθηκαν. Ο Γέλτσιν πλέον προβάλλεται ως ο θαρραλέος υπερασπιστής της δημοκρατίας. Κάτι σαν λαϊκός ήρωας. Και στο ανώνυμο πλήθος κυριαρχεί η αίσθηση, ότι για πρώτη φορά οι πολίτες μπορούν πράγματι να επηρεάσουν τις πολιτικές εξελίξεις στη χώρα τους. Ο Γκορμπατσώφ παραιτείται από Γενικός Γραμματέας. Η Σοβιετική Ένωση διαλύεται. Και ο Αμερικανός οικονομολόγος, Τζέφρι Σάκς θα πει, ‘‘Θεέ μου, τέτοια γεγονότα συμβαίνουν μια φορά κάθε αιώνα’’! Τον είχε φέρει ο Γέλτσιν στη Μόσχα για να υποδείξει το νέο φιλελεύθερο μοντέλο οικονομικής ανάπτυξης. Νέοι καιροί, πλέον!
Ο Μπόρις Γέλτσιν θα μείνει πρόεδρος της Ρωσίας μέχρι τον Δεκέμβριο του 1999. Θα παραιτηθεί, ζητώντας συγγνώμη από τους Ρώσους επειδή δεν είχε καταφέρει να υλοποιήσει τις προσδοκίες τους. Θα τον διαδεχθεί προσωρινά ο Βλαδίμηρος Πούτιν, το οποίον είχε διορίσει υπηρεσιακό πρωθυπουργό έξι μήνες νωρίτερα, Αύγουστος 1999. Τον Μάρτιο του 2000 μ.Χ. αυτός ο προσωρινός πρόεδρος, ο πρώην πράκτορας της KGB, στα πλαίσια μιας φιλελεύθερης πλέον ρωσικής δημοκρατίας, θα κερδίσει τις πρώτες προεδρικές εκλογές. Και ως πρόεδρος θα δηλώσει,
“Σε ένα κράτος τόσο μεγάλο και τόσο πολυεθνικό όσο η Ρωσία, η εξουσία πρέπει να βρίσκεται συγκεντρωμένη στα χέρια ενός ισχυρού ηγέτη . . .”
Αλλοίμονο, αυτός ο “ισχυρός ηγέτης”, ο Βλαντίμιρ Πούτιν, ο εσωστρεφής ως άνθρωπος, η εκπαίδευση που είχε δεχθεί είχε να κάνει με την αντίσταση στις ανακρίσεις, τις δολοφονίες και τους βασανισμούς των αντιπάλων, κάτι δηλαδή που σου αλλοιώνει τον χαρακτήρα εφ’ όρου ζωής, δεν θα συμβιβαστεί ποτέ με τη διάλυση της Σοβιετικής Ενέσεως. Κόκκινο πανί πλέον ο Μιχαήλ Γκορμπατσώφ και ο Μπορίς Γέλτσιν για τον νέο πρόεδρο. Θα αρχίσει να σκέφτεται με τους επεκτατικούς όρους του 19ου αιώνα. Και εκεί που οι νεότεροι Ευρωπαίοι ανέτρεχαν στα λεξικά για να διασκεδάζουν με το λήμμα “πόλεμος”, υποχρεώθηκαν να τον κάνουν, άμεσα ή έμμεσα, τωρινό τους βίωμα. Στον 21ον αιώνα, Ρωσο-Ουκρανικός πόλεμος, χιλιάδες οι νεκροί ένθεν κακείθεν. Απροσδιόριστα τα συντρίμμια, αμέτρητα τα χαλάσματα. Ποιος θα τα χρεωθεί;
“Σε ένα κράτος τόσο μεγάλο και τόσο πολυεθνικό όσο η Ρωσία, η εξουσία πρέπει να βρίσκεται συγκεντρωμένη στα χέρια ενός ισχυρού ηγέτη . . .”
Αλλοίμονο, αυτός ο “ισχυρός ηγέτης”, ο Βλαντίμιρ Πούτιν, ο εσωστρεφής ως άνθρωπος, η εκπαίδευση που είχε δεχθεί είχε να κάνει με την αντίσταση στις ανακρίσεις, τις δολοφονίες και τους βασανισμούς των αντιπάλων, κάτι δηλαδή που σου αλλοιώνει τον χαρακτήρα εφ’ όρου ζωής, δεν θα συμβιβαστεί ποτέ με τη διάλυση της Σοβιετικής Ενέσεως. Κόκκινο πανί πλέον ο Μιχαήλ Γκορμπατσώφ και ο Μπορίς Γέλτσιν για τον νέο πρόεδρο. Θα αρχίσει να σκέφτεται με τους επεκτατικούς όρους του 19ου αιώνα. Και εκεί που οι νεότεροι Ευρωπαίοι ανέτρεχαν στα λεξικά για να διασκεδάζουν με το λήμμα “πόλεμος”, υποχρεώθηκαν να τον κάνουν, άμεσα ή έμμεσα, τωρινό τους βίωμα. Στον 21ον αιώνα, Ρωσο-Ουκρανικός πόλεμος, χιλιάδες οι νεκροί ένθεν κακείθεν. Απροσδιόριστα τα συντρίμμια, αμέτρητα τα χαλάσματα. Ποιος θα τα χρεωθεί;
Είναι πολύ μεγάλη η ιστορία όσον αφορά στη σημερινή μορφή και έκταση της Ουκρανίας. Το 9ον αιώνα στα εδάφη της φιλοξενήθηκαν οι Βάραγγοι, προερχόμενοι από τις Σκανδιναβικές χώρες. Πρόκειται για τους γνωστούς Ρως του Κιέβου, τους οποίους οι λαοί της Λευκορωσίας, της Ουκρανίας και της Ρωσίας τους διεκδικούν ως πολιτιστικούς προγόνους. Επί Μεγάλου Πέτρου, και μετά τους πολέμους, 1700-1721, τα περισσότερα από τα υπόψη εδάφη ενσωματώθηκαν στη Ρωσική Αυτοκρατορία.
Το μεγάλο λάθος έγινε από τους νικητές του Α’ΠΠ, οι οποίοι, στη Συνθήκη των Βερσαλλιών, ενώ χάραξαν τα σύνορα των νέων κρατών, μη ξεχνάμε ότι τότε κατέρρευσαν τρεις Αυτοκρατορίες, δεν τόλμησαν να χαράξουν τα σύνορα και της Ουκρανίας, παρ’ όλο που η μπολσεβίκική Ρωσία δεν ήταν παρούσα. Η ίδια δεν θα ολιγωρήσει. Θα προβεί σε συνοριακές διευθετήσεις με αποτέλεσμα στις 30 Δεκεμβρίου 1922 η Ουκρανία, ως σαφώς οριοθετημένη χώρα, να συμβάλλει ως μία από τις ιδρυτικές Δημοκρατίες της μετέπειτα Σοβιετικής Ενώσεως. Προσοχή στην παρακάτω λεπτομέρεια, η Χερσόνησος της Κριμαίας, ρωσικό έδαφος από το 1783, θα ενσωματωθεί στην επικράτεια της Ουκρανίας το 1954. Να θυμηθούμε, ότι τότε Γενικός Γραμματέας της Σοβιετικής Ενώσεως, από το 1953, ήταν ο συμπαθέστατος, κατά τα άλλα, Νικίτα Χρουστσώφ, ο οποίος, ναι, και αυτό έχει τη σημασία του, τα προηγούμενα χρόνια είχε διατελέσει Γενικός Γραμματέας της Κεντρικής Επιτροπής του Κομμουνιστικού Κόμματος της Ουκρανίας. Την είχε προσφέρει ως δώρο, τρόπον τινά. Όταν ανεξαρτητοποιήθηκε η Ουκρανία το 1991, η Κριμαία, η πρώην Ταυρική Χερσόνησος, παρέμεινε ουκρανικό έδαφος, ως Αυτόνομη Δημοκρατία, το δε λιμάνι της Σεβαστούπολης απέκτησε ειδικό καθεστώς αυτονομίας για να εξακολουθήσει να λειτουργεί ως βάση του Στόλου της Μαύρης Θάλασσας του πρώην Σοβιετικού και σήμερα Ρωσικού ναυτικού.
Ας δούμε, όμως, και μια άλλη διάσταση των Ρώσο-Ουκρανικών σχέσεων. Από τα μαθητικά μας χρόνια γνωρίζουμε ότι η Ουκρανία ήταν μια απέραντη πεδιάδα ιδανική για παραγωγή σιτηρών, με πλήθος μικροκαλλιεργητών, κυρίως οικογενειακών εκμεταλλεύσεων, για γενεές επί γενεών. Αυτό, προφανώς, δεν άρεσε στον Στάλιν, τον Γεωργιανό και από βαθιά θρησκευόμενη οικογένεια καταγόμενο, και θα θελήσει, στην ακμή της δικτατορικής του παντοδυναμίας, να μετασχηματίσει την παλαιά Ουκρανία σε μια μοντέρνα, προλεταριακή, σοσιαλιστική κοινωνία. Με συνοπτικές διαδικασίες, λοιπόν, και κτηνώδεις μεθόδους θα εκτοπίσει στην παγωμένη Σιβηρία πάνω από πενήντα χιλιάδες Ουκρανούς αγρότες, που θα τολμήσουν να στραβομουτσουνιάσουν για τις αποφάσεις του, και όσοι θα μείνουν θα οδηγηθούν στην αναγκαστική κολεκτιβοποίηση με ατέλειωτες μετακινήσεις, χωρίς να δικαιούνται ούτε ένα κιλό στάρι. Θα τους επιβληθεί αναγκαστική πείνα. Είναι το περιβόητο Holodomor, κατά τη διάρκεια του οποίου,1932-33, πάνω από επτά εκατομμύρια Ουκρανών πέθαναν από πείνα, στερήσεις, κακουχίες και βασανισμούς. Ήταν περίπου το δεκατρία τοις εκατό του όλου πληθυσμού της Ουκρανίας τότε, που ο Στάλιν, σε κάποιο βαθμό, αναπλήρωσε με Ρώσους έποικους. Αυτό το σοσιαλιστικό εγχείρημα του πατερούλη Στάλιν, στις επερχόμενες γενεές των Ουκρανών θα μεταβολιστεί σε άσβεστο “εθνικό μίσος” κατά των Ρώσων. Αυτός ο “Μεγάλος Λιμός της Ουκρανίας” θα γίνει κυρίαρχο στοιχείο της εθνικής μνήμης των Ουκρανών. Δεν είναι απόλυτα ανεξήγητη η συμπεριφορά της Ουκρανίας κατά τον Β’ΠΠ. Σε αυτό το “εθνικό μίσος” οφείλεται εν πολλοίς. Εδώ έχει τις ρίζες του και αυτό το μικρό ποσοστό ναζισμού που παρατηρείται μεταξύ των Ουκρανών πολιτών, από το οποίο, υποτίθεται, κινδυνεύει να μολυνθεί ο Ρωσικός λαός, κατά τον σημερινό αυθέντη του Κρεμλίνου, ο οποίος με τακτικές του 19ου αιώνα και χιτλερικές απομιμήσεις προσπαθεί να αναστήσει το μεγαλείο της τσαρικής Ρωσίας.
Θα ολοκληρώσουμε αυτή την παρελθοντολογία υπενθυμίζοντας, ότι τον Μάιο του 1997, λόγω των θερμών σχέσεων που ήδη είχαν αναπτυχθεί μεταξύ Δύσης και Ουκρανίας με την υπογραφή μιας διακριτής εταιρικής σχέσης μεταξύ Ουκρανίας και ΝΑΤΟ, υπογράφηκε “Σύμφωνο Φιλίας και Συνεργασίας” μεταξύ του Ρώσου προέδρου Μπορίς Γέλτσιν και του Ουκρανού προέδρου, η οποία περιελάμβανε δέσμευση για την εδαφική ακεραιότητα της Ουκρανίας, και ότι για τα επόμενα είκοσι χρόνια η Σεβαστούπολις θα φιλοξενούσε τον ρωσικό στόλο της Μαύρης θάλασσας. Ήταν η τελευταία επίσημη αναγνώριση της Ουκρανίας από πλευράς Ρωσίας ως ανεξάρτητου και κυρίαρχου κράτους.
Και φθάνομε στα 2014, όπου ο ισχυρός άνδρας του Κρεμλίνου αμφισβητεί το καθεστώς κυριαρχίας της Κριμαίας. Την 1η Μαρτίου, ο Πρόεδρος της Ρωσίας, Βλαντίμιρ Πούτιν, έλαβε την έγκριση του Ρωσικού Κοινοβουλίου για την αποστολή ρωσικών στρατευμάτων στην χερσόνησο της Κριμαίας. Η ενέργεια αυτή από πλευράς Ουκρανίας θεωρήθηκε ως “κήρυξη πολέμου”. Λίγες μέρες αργότερα, το τοπικό Κοινοβούλιο, φιλορωσικό στην πλειοψηφία, προκήρυξε δημοψήφισμα τα αποτελέσματα του οποίου ήταν συντριπτικά υπέρ της ενώσεως της Χερσονήσου με τη “μητέρα” Ρωσία. Η Ουκρανική πρωτεύουσα, το Κίεβο, εκείνη την εποχή ταλανιζόταν από αντικυβερνητικές διαδηλώσεις, με πολλά θύματα, με αφορμή την απόφαση του φιλορώσου προέδρου της Ουκρανίας, Βίκτωρ Γιανουκόβιτς, να διακόψει την διαδικασία συνδέσεως της χώρας με την Ευρωπαϊκή Ένωση. Επίσης, να σημειώσομε ότι από το 2008 γίνονταν συζητήσεις για πιθανή ένταξη της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ, με τον υφυπουργό Εξωτερικών της Ρωσίας να έχε δηλώσει ότι: «Η είσοδος της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ θα προκαλέσει μια βαθειά κρίση στις Ρωσο-Ουκρανικές σχέσεις, και αυτό θα έχει αρνητικές επιπτώσεις στην ευρωπαϊκή ασφάλεια».
Στις 21 Φεβρουαρίου 2022, ο Ρώσσος πρόεδρος Πούτιν, σε συνεδρίαση του ρωσικού Συμβουλίου Ασφαλείας, θα διακηρύξει την ανάγκη ανεξαρτησίας των δύο αποσχισθεισών περιοχών της Ανατολικής Ουκρανίας, Ντονέτσκ και Λουγκάνσκ, για να σταματήσει η “γενοκτονία” που υφίστανται οι εκεί διαβιούντες ρωσικοί και ρωσόφιλοι πληθυσμοί, όπως θα τονίσει. Μετά από τρεις ημέρες ο ρωσικός στρατός θα εισβάλει στην Ουκρανία από διάφορα σημεία, η ανεξαρτησία της απειλείται. Ο πρόεδρος Ζελένσκι είχε μόνον μια επιλογή, αυτή, όπως την διατύπωσε ο Τσώρτσιλ μόλις ανέλαβε πρωθυπουργός λίγους μήνες μετά την κήρυξη του Β’ΠΠ, “Δεν έχω τίποτε να σας προσφέρω εκτός από αίμα, μόχθο, δάκρυα και ιδρώτα”. Και ο Πούτιν, προς όφελος της παγκόσμιας ειρήνης και ασφάλειας, καλείται να μην υποτιμάει τον πρώην “αποτυχημένο” ηθοποιό, Ζελένσκι, διότι αποτυχημένος ηθοποιός ήταν και ο Ρήγκαν που προκάλεσε τη διάλυση της Σοβιετικής Ενώσεως.
Για τρία και πλέον χρόνια οι δύο αδελφές χώρες συγκρούονται. Ο Πούτιν απέτυχε παταγωδώς στα αρχικά του σχέδια. Πού βρίσκεται σήμερα η κατάσταση; Πολλά έχομε δει, περισσότερα έχομε ακούσει, δεν ξέρομε όμως αν έχομε αντιληφθεί σωστά τους στόχους του “ισχυρού ηγέτη” του Κρεμλίνου. Το βέβαιο είναι, ότι στις ανεξάρτητες χώρες της Ανατολικής Ευρώπης το φάντασμα της ρωσικής αρκούδας τρομάζει.
Η προσοχή μας στην αυριανή συνάντηση στην Κωνσταντινούπολη. Ιστορική αναγκαιότητα, η σθεναρή παρουσία της Δύσεως, από τα Καρπάθια και τα Πυρηναία μέχρις εκείθεν του Ατλαντικού.
Στο αποκορύφωμα της ισχύος του, ο Ναπολέων εισέβαλε στη Ρωσία. Ο πόλεμος, Ιούνιος-Δεκέμβριος 1812, έληξε με την σχεδόν ολοκληρωτική καταστροφή της Μεγάλης Στρατιάς του και την απελευθέρωση των κατεχόμενων περιοχών της Ρωσίας. Ένα χρόνο γρηγορότερα, ο στρατηλάτης Βοναπάρτης είχε πει, «Σε πέντε χρόνια θα είμαι ο άρχοντας όλου το κόσμου. Μένει μόνο η Ρωσία - θα τη συντρίψω». Αλλοίμονο, μετά από τρία χρόνια θα γνωρίσει το “Βατερλώ” του.
Πενήντα χρόνια αργότερα, ο ογκόλιθος της Ρωσικής λογοτεχνίας, Λέων Τολστόϊ θα εκδώσει το επικό αριστούργημα “Πόλεμος και Ειρήνη”. Όπως έχει χαρακτηριστεί, πρόκειται για έναν απέραντο πίνακα της παγκόσμιας ψυχής, όπου αποτυπώνονται οι τιτανικές συγκρούσεις, τα πάθη, οι μικρότητες αλλά και το μεγαλείο του Ανθρώπου.
Φρονούμε, ότι σε ένα ανάλογο αφιέρωμα για τον Ρώσο-Ουκρανικό πόλεμο, όταν θα έρθει το πλήρωμα του χρόνου, θα κυριαρχήσουν οι εγωιστικές μικρότητες του Βλαντίμιρ Πούτιν, διότι τον 21ον αιώνα θέλησε να στερήσει από μια ανεξάρτητη και κυρίαρχη χώρα το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης και της επιλογής των Συνασπισμών που θα της εξασφαλίσουν ευημερία και ασφάλεια.Προς το παρόν, κυριαρχεί η απορία, “πότε θα τελειώσει ο πόλεμος, μπαμπά”;
14 Μαϊου 2025.
Γρηγόριος Δημ. Νούσιας – αεροπόρος.
