Πολλά έχουν ειπωθεί και έχουν γραφεί για το προχθεσινό ατύχημα στην Τανάγρα με το αεροσκάφος PHANTOM F-4E, που είχε ως συνέπεια δυστυχώς τον θάνατο ενός Επισμηναγού και ενός Σμηναγού της Πολεμικής μας Αεροπορίας.

Θα προσπαθήσω με το παρακάτω κείμενο να περιγράψω την διεθνή πρακτική διοργάνωσης αεροπορικών επιδείξεων, αποφεύγοντας την σύγκριση με τα διαλαμβανόμενα στην  Flying Athens Week (AFW),  καθότι δεν είναι εις γνώση μου το συμφωνητικό μεταξύ ΥΕΘΑ και της διοργανώτριας εταιρείας. Μένω στην εκτίμηση ότι δεν θα έχουν αγνοήσει την διεθνή πρακτική.

Ξεκινάμε με την διεθνή πρακτική απαντώντας στα ερωτήματα:                                                                                                                               

Γίνονται αλλού τέτοια Show;

Ναι και συγκεκριμένα στην Αγγλία (RIAT – Farnborough - Duxford),  Γαλλία(Le Bourget), Κίνα (Zhuhai), ΗΠΑ(Air Venture Oshkosh), Σιγκαπούρη(Singapore Air Show)  και αλλού. Και όλα γίνονται με συμμετοχή μαχητικών αεροσκαφών, πολιτικών και ιδιωτικών.                                                                                                                                                        

Σε τι τοποθεσίες πραγματοποιούνται;

Λόγω των ταχυτήτων και του θορύβου, ως επί το πλείστο,  σε ενεργές Στρατιωτικές Αεροπορικές Βάσεις ή σε μεγάλα πολιτικά αεροδρόμια, αλλά για ευνόητους λόγους αυτό δεν είναι πάντα εφικτό. Επίσης σε παραθαλάσσιες – παραλίμνιες περιοχές  με την προϋπόθεση της γειτνίασης με ενεργά αεροδρόμια από τα οποία θα μπορούν να εξυπηρετούνται σε καύσιμα κλπ                                                                      

Έχουν υπάρξει Ατυχήματα;

Ναι και  πολύνεκρα, όπως στο Ράμσταϊν Γερμανίας το 1988 με 70 νεκρούς (3 πιλότοι και 67 θεατές). Στο Σκνιβίλ της Ουκρανίας το 2002 με 77 νεκρούς. Στο Φάρνμπορο της Αγγλίας το 1952 με 31 νεκρούς, αλλά και πιο πρόσφατα μεμονωμένα με ένα Ολλανδικό F-16 και ένα Ιταλικό EUROFIGHTER                                                                                     

Τι άλλαξε μετά τα ατυχήματα;

Καθορίστηκαν αυστηροί κανόνες ασφαλείας τόσο των θεατών, όσο και αυτής της διεξαγωγής των επιδείξεων Επίσης καθορίστηκε η συγκρότηση οργανωτικής επιτροπής με Διευθυντή Πτήσεων (Flying Display Director) με την ευθύνη της ασφάλειας του εδάφους και της σωστής χάραξης των ζωνών παρακολούθησης από τους θεατές και των διεξαγωγών των ελιγμών από τα αεροσκάφη, ώστε να μην εφάπτεται η μία ζώνη της άλλης σε καμία περίπτωση                                                                                                             

Τι πρακτικές ακολουθούνται για τη διοργάνωση αυτών των επιδείξεων;

Η ακολουθούμενη πρακτική δεν περιλαμβάνει ενιαίο τύπο διοργάνωσης και το καθεστώς διαφέρει ανάλογα με τον χαρακτήρα της εκδήλωσης, καθώς άλλες είναι καθαρά στρατιωτικές και άλλες εμπορικές – επιχειρηματικές. Οι διοργανωτές μπορεί να είναι Κρατικοί – Στρατιωτικοί αλλά και Ιδιωτικοί ή και Εταιρείες Διοργάνωσης Εκδηλώσεων, όπως και μη Κερδοσκοπικοί Οργανισμοί – Ιδρύματα.

Το διάσημο RIAT στο Ηνωμένο Βασίλειο διοργανώνεται από ένα φιλανθρωπικό ίδρυμα της RAF (Air Force Charitable Trust), ενώ το OshKosh στις ΗΠΑ διοργανώνεται από μια ένωση ερασιτεχνών και φίλων της Αεροπορίας και αποτελεί την μεγαλύτερη γνωστή αεροπορική συνάντηση και show στον κόσμo. Πραγματοποιείται στο Wittman Regional Airport                                                                                                                                     

Τι περιλαμβάνουν και πως διεξάγονται;                                                                                                

Στο Oshkosh: Η εκδήλωση διαρκεί μία εβδομάδα και συγκεντρώνει πάνω από 600.000 επισκέπτες, ενώ στον χώρο προσγειώνονται περίπου 10.000 αεροσκάφη όλων των τύπων. Οι αεροπορικές επιδείξεις στο Oshkosh είναι παγκοσμίως γνωστές για την ποικιλομορφία τους, καθώς περιλαμβάνουν:                                                                                                       

• Αεροπορική Ιστορία: Επιδείξεις ιστορικών αεροσκαφών (Warbirds), από μαχητικά του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, όπως τα P-51 Mustang και Corsair, έως παλαιότερα αεροπλάνα της περιόδου του 1920-30.                                                                                                                           

• Ακροβατικά: Κορυφαίοι αεροπόροι επιδεικνύουν εντυπωσιακά ακροβατικά, με σμήνη αεροπλάνων, που εκτελούν σχηματισμούς ακριβείας στον ουρανό.                                                      

• Σύγχρονη Τεχνολογία: Παρουσίαση των πιο πρόσφατων στρατιωτικών αεροσκαφών των ΗΠΑ, συμπεριλαμβανομένων των υπερσύγχρονων μαχητικών αεροσκαφών F-22 Raptor και F-35 Lightning II.                                                                                                                                          

• Experimental και Ιδιοκατασκευές: Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα κομμάτια του Oshkosh είναι τα αεροσκάφη που κατασκευάζονται από ιδιώτες, όπου οι δημιουργοί παρουσιάζουν τις δικές τους καινοτομίες και σχέδια.                                                                                                                  

• Νυχτερινές Επιδείξεις: Οι νυχτερινές αεροπορικές επιδείξεις (Night Air Shows), με αεροσκάφη που φέρουν πυροτεχνήματα στα φτερά τους, δημιουργούν ένα μοναδικό θέαμα που φωτίζει τον ουρανό.                                                                                                                       

Εκτός από τις πτητικές επιδείξεις, στον χώρο λειτουργεί τεράστια εμπορική έκθεση αεροναυπηγικής, προσφέροντας εκπαιδευτικά σεμινάρια, εργαστήρια συντήρησης αεροσκαφών και δυνατότητες δικτύωσης για επαγγελματίες και ερασιτέχνες πιλότους. Αν κάποιος ενδιαφέρεται να παρευρεθεί, είναι απαραίτητο να οργανώσει το ταξίδι του αρκετούς μήνες νωρίτερα, καθώς η πόλη του Oshkosh γεμίζει ασφυκτικά κατά τη διάρκεια της εβδομάδας της διοργάνωσης.                                                                                                          

Στο RIAT (Royal International Air Tattoo) Οι αεροπορικές επιδείξεις πραγματοποιούνται κυρίως στην αεροπορική βάση Fairford του Ηνωμένου Βασιλείου, όπως και στο Duxford ή στο Farnborough και αποτελούν επίσης ένα από τα μεγαλύτερα στρατιωτικά αεροπορικά σόου στον κόσμο. Το γεγονός προσελκύει εκατοντάδες αεροσκάφη από πολλές διαφορετικές χώρες, προσφέροντας ένα μοναδικό θέαμα τόσο στο έδαφος (στατική έκθεση) όσο και στον αέρα (πτητικό πρόγραμμα). Ακολουθούν ορισμένα βασικά στοιχεία για τη διοργάνωση:                                                                                                                       • Τοποθεσία και Φήμη: Διεξάγεται ετησίως στη βάση της Βασιλικής Αεροπορίας (RAF) στο Fairford του Gloucestershire. Θεωρείται ο κορυφαίος προορισμός παγκοσμίως για λάτρεις της αεροπορίας, πιλότους και επαγγελματίες του κλάδου.                                                                                 •

Ποικιλία Αεροσκαφών: Οι επισκέπτες έχουν την ευκαιρία να δουν από ιστορικά αεροσκάφη της εποχής του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, έως τα πιο σύγχρονα μαχητικά 5ης γενιάς, όπως το F-35 Lightning II, καθώς και γιγαντιαία μεταγωγικά αεροσκάφη.                      

• Πτητικό Πρόγραμμα: Οι επιδείξεις περιλαμβάνουν εντυπωσιακούς ελιγμούς από ακροβατικά σμήνη (όπως τα Red Arrows της RAF), επιδείξεις ισχύος από μαχητικά αεροσκάφη και συνεργασίες μεταξύ διαφορετικών πολεμικών αεροποριών.
• Φιλανθρωπικός Σκοπός: Το RIAT διοργανώνεται από το "Royal Air Force Charitable Trust", με τα έσοδα να διατίθενται για την υποστήριξη φιλανθρωπικών δράσεων που αφορούν το προσωπικό της RAF και την προώθηση της αεροπορικής κουλτούρας.
• Στατική Έκθεση: Πέρα από τις πτήσεις, το κοινό μπορεί να περπατήσει ανάμεσα στα αεροσκάφη που είναι σταθμευμένα στο χώρο, να μιλήσει με τα πληρώματα και να δει από κοντά τον εξοπλισμό τους.

Η εκδήλωση διαρκεί συνήθως ένα Σαββατοκύριακο του Ιουλίου και αποτελεί ένα τεράστιο υλικοτεχνικό εγχείρημα που απαιτεί μήνες προετοιμασίας, συγκεντρώνοντας δεκάδες χιλιάδες θεατές από όλο τον κόσμο.                                                                                                      

Στο  Le Bourget: Οι αεροπορικές επιδείξεις στο Le Bourget, γνωστές επίσημα ως Διεθνής Έκθεση Αεροδιαστημικής του Παρισιού (Paris Air Show), αποτελούν το σημαντικότερο και παλαιότερο γεγονός του είδους παγκοσμίως. Διεξάγονται κάθε δύο χρόνια (σε ζυγά έτη) στο αεροδρόμιο Paris-Le Bourget, βόρεια του Παρισιού. Η έκθεση ξεκίνησε το 1909 και είναι ο τόπος όπου παρουσιάζονται οι σημαντικότερες τεχνολογικές εξελίξεις στην αεροναυπηγική. Το Le Bourget δεν είναι απλώς ένα «αεροπορικό σόου» για το κοινό. Είναι ένα τεράστιο κέντρο επιχειρηματικών συναλλαγών όπου οι κατασκευαστές αεροσκαφών (όπως η Airbus, η Boeing, η Embraer) και οι προμηθευτές συστημάτων υπογράφουν συμβόλαια δισεκατομμυρίων ευρώ για την πώληση αεροσκαφών, κινητήρων και αμυντικού εξοπλισμού. Οι πρώτες ημέρες της έκθεσης είναι αποκλειστικά για επαγγελματίες. Το τελευταίο Σαββατοκύριακο της έκθεσης είναι ανοιχτό στο ευρύ κοινό. Οι επισκέπτες έχουν την ευκαιρία να παρακολουθήσουν εντυπωσιακά αεροπορικά σόου από:        

• Πολεμικά αεροσκάφη: Μαχητικά τελευταίας γενιάς όπως το Rafale, το F-35 ή το Eurofighter που εκτελούν ελιγμούς ακριβείας.
• Εμπορικά αεροσκάφη: Επιδείξεις από μεγάλα επιβατικά αεροσκάφη (Airbus A350/A321XLR κ.λπ.), τα οποία εντυπωσιάζουν με την ικανότητά τους να εκτελούν ελιγμούς που σπάνια βλέπει κανείς στην καθημερινή χρήση.

Διοργάνωση και Ασφάλεια Πτήσεων:                                                                                                                                       

Η διοργάνωση αεροπορικών επιδείξεων (air shows) σε στρατιωτικά αεροδρόμια από ιδιωτικές εταιρείες, καθότι στα περισσότερα αν όχι σε όλα είναι οι κύριοι διοργανωτές, αποτελεί μια σύνθετη διαδικασία, η οποία απαιτεί τον αυστηρό συντονισμό μεταξύ της πολιτικής διοργανώτριας αρχής και της στρατιωτικής ηγεσίας. Επειδή ο χώρος διέπεται από στρατιωτικούς κανονισμούς, η ευθύνη για την ασφάλεια (safety) και την προστασία (security) είναι διαμοιρασμένη, με επίκεντρο τη διασφάλιση της επιχειρησιακής ετοιμότητας της βάσης και της ζωής των θεατών. Τα κύρια σημεία στα οποία επικεντρώνονται αυτού του είδους οι διοργανώσεις είναι:                                                                                                          

- Θεσμικό Πλαίσιο και Συνεργασία:  Όταν μια ιδιωτική εταιρεία αναλαμβάνει τη διοργάνωση, υπογράφεται ένα Μνημόνιο Συνεργασίας (MoU). Η στρατιωτική πλευρά διατηρεί τον τελικό έλεγχο (final authority) σε θέματα εναέριας κυκλοφορίας και ασφάλειας του αεροδρομίου. Η ιδιωτική εταιρεία αναλαμβάνει το εμπορικό κομμάτι, την προώθηση, τη διαχείριση του πλήθους και τις υποδομές εξυπηρέτησης, αλλά πάντα υπό την επίβλεψη των στρατιωτικών υπευθύνων (Base Commander/Air Boss).                                                                                                                         

- Ασφάλεια Πτήσεων (Flight Safety): Η ασφάλεια των πτήσεων είναι ο πιο κρίσιμος πυλώνας και περιλαμβάνει:                                                                                                                   

• Τον ορισμό του "Air Boss": Ο υπεύθυνος της αεροπορικής επίδειξης έχει τον απόλυτο έλεγχο του εναέριου χώρου πάνω από το αεροδρόμιο. Καμία πτήση δεν εκτελείται χωρίς την έγκρισή του, και έχει τη δικαιοδοσία να διακόψει άμεσα την επίδειξη σε περίπτωση κινδύνου.
• Αυστηρά Όρια (Show Lines): Καθορίζονται αόρατες νοητές γραμμές που ορίζουν την απόσταση των αεροσκαφών από το κοινό. Η παραβίαση αυτών των ορίων επιφέρει άμεση αποβολή του πιλότου από την επίδειξη.
• Πρόγραμμα Εκπαίδευσης: Όλοι οι συμμετέχοντες (στρατιωτικοί και ιδιώτες) υποχρεούνται να περάσουν από εξαντλητικές ενημερώσεις (briefings) πριν από την έναρξη, όπου αναλύονται οι καιρικές συνθήκες, οι διαδικασίες έκτακτης ανάγκης και τα συγκεκριμένα σχέδια πτήσης (maneuver box).

- Ασφάλεια Εδάφους και Προστασία (Ground Security): Σε στρατιωτικές εγκαταστάσεις, η ασφάλεια και η προστασία είναι υψίστης σημασίας και περιλαμβάνουν:                                                                                                                                  

• Τον Έλεγχο Πρόσβασης: Η Στρατονομία και οι δυνάμεις ασφαλείας της βάσης ελέγχουν την είσοδο και έξοδο όλων των ατόμων και οχημάτων, συχνά με μέσα επιτήρησης που ξεπερνούν τα συνηθισμένα πρότυπα των δημόσιων εκδηλώσεων.
• Διαχείριση Πλήθους: Η ιδιωτική εταιρεία πρέπει να σχεδιάσει τις ροές του κοινού ώστε να μην πλησιάζουν ποτέ ευαίσθητες περιοχές της βάσης (όπως υπόστεγα συντήρησης άλλων αεροσκαφών, αποθήκες πυρομαχικών ή συστήματα επικοινωνιών). • Σχέδια Εκτάκτου Ανάγκης: Υπάρχουν πρωτόκολλα για κάθε σενάριο από ένα αεροπορικό ατύχημα (με άμεση εμπλοκή των πυροσβεστικών μέσων της βάσης) μέχρι απειλή για την ασφάλεια (τρομοκρατική ενέργεια ή διατάραξη της τάξης).

- Προκλήσεις και Διαχείριση Ρίσκου: Η κύρια πρόκληση είναι η "κουλτούρα ασφαλείας". Οι ιδιωτικές εταιρείες επικεντρώνονται συχνά στο κέρδος και την εμπειρία του θεατή, ενώ ο στρατός επικεντρώνεται στο πρωτόκολλο και την αποφυγή ρίσκου.                                                                                                                                          

• Ασφαλιστική Κάλυψη: Η ιδιωτική εταιρεία απαιτείται να έχει εξαιρετικά υψηλά συμβόλαια αστικής ευθύνης, καθώς η πιθανότητα ατυχήματος σε τέτοια περιβάλλοντα φέρει βαρύτατες επιπτώσεις.                                                                                                                         

• Συμβατότητα: Οι συμμετέχοντες πιλότοι (συχνά ακροβατικά σμήνη) πρέπει να είναι πιστοποιημένοι από τις αρμόδιες εθνικές αεροπορικές αρχές, αλλά η έγκριση για τη συμμετοχή σε στρατιωτικό αεροδρόμιο απαιτεί επιπλέον "έλεγχο ικανότητας" (competency check).

Συνοψίζοντας, η επιτυχία τέτοιων διοργανώσεων βασίζεται στον διαχωρισμό των αρμοδιοτήτων: Η ιδιωτική εταιρεία "τρέχει" τα του εδάφους της εκδήλωσης, αλλά ο στρατός "διοικεί" εστιάζοντας στην ασφάλεια. Οποιαδήποτε απόκλιση από αυτόν τον κανόνα θεωρείται απαράδεκτη και μπορεί να οδηγήσει σε άμεση ακύρωση του σόου.

Σκοπιμότητα διεξαγωγής αεροπορικών επιδείξεων στην Χώρα μας                                                    

Η διεξαγωγή αεροπορικών επιδείξεων στην Ελλάδα αποτελεί ένα σύνθετο ζήτημα που συγκεντρώνει τόσο ισχυρά επιχειρήματα υπέρ, όσο και σημαντικούς προβληματισμούς. Η αξιολόγηση της σκοπιμότητάς τους εξαρτάται από την ισορροπία μεταξύ της προβολής των Ενόπλων Δυνάμεων, της οικονομικής συνεισφοράς και των κινδύνων που ενέχει η συγκεκριμένη δραστηριότητα.                                                                                                                                    

Οι αεροπορικές επιδείξεις  λειτουργούν ως γέφυρα επικοινωνίας μεταξύ της Πολεμικής Αεροπορίας και του πολίτη. Ενισχύουν το ηθικό, προβάλλουν την επιχειρησιακή ετοιμότητα και εμπνέουν τις νεότερες γενιές, λειτουργώντας συχνά ως φυτώριο για μελλοντικούς πιλότους                                                                                                                                                      

Η συμμετοχή ξένων αεροπορικών δυνάμεων ενισχύει τη στρατιωτική διπλωματία της Ελλάδας. Επιτρέπει την ανταλλαγή τεχνογνωσίας, την εμβάθυνση των συμμαχικών σχέσεων και την προβολή της χώρας ως ενός σταθερού και αξιόμαχου εταίρου στη νοτιοανατολική Μεσόγειο.                                                                                                                                                     

Τέτοιου είδους εκδηλώσεις προσελκύουν χιλιάδες επισκέπτες, εγχώριους και ξένους, ενισχύοντας την τοπική οικονομία (ξενοδοχεία, εστίαση, μεταφορές). Παράλληλα, αποτελούν μια σημαντική πλατφόρμα προβολής για το ελληνικό τουριστικό προϊόν.                                                           

Συμπερασματικά η σκοπιμότητα της διεξαγωγής αεροπορικών επιδείξεων στην Ελλάδα κρίνεται θετική, υπό την προϋπόθεση ότι:

• Η αυστηρή τήρηση των διεθνών προτύπων ασφαλείας πρέπει να είναι αδιαπραγμάτευτη.
• Οι συμμετοχές των Ενόπλων Δυνάμεων πρέπει να είναι προγραμματισμένες ώστε να μην επηρεάζουν το κύριο έργο της άμυνας της χώρας.
• Η τοποθεσία και η συχνότητα των επιδείξεων πρέπει να επιλέγονται με γνώμονα τον ελαχιστοποίηση της όχλησης, αξιοποιώντας παράλληλα τα οφέλη που προσφέρουν στον τουρισμό και το κύρος της χώρας.

Εν κατακλείδι, οι επιδείξεις αυτές δεν είναι μια απλή ψυχαγωγική δραστηριότητα, αλλά ένα εργαλείο στρατηγικής επικοινωνίας. Αν ισορροπήσουν σωστά τα οφέλη προβολής με το κόστος και τους κινδύνους, αποτελούν μια επωφελή δραστηριότητα  

ΕΠΙΛΟΓΗ ΜΟΝΤΕΛΟΥ ΔΙΟΡΓΑΝΩΣΗΣ                                                                                               

- Α. ΔΙΟΡΓΑΝΩΣΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΟΛΕΜΙΚΗ ΑΕΡΟΠΟΡΙΑ (Μοντέλο Αρχαγγέλου)                     

Πλεονεκτήματα:

- Η ΠΑ διαθέτει την απαραίτητη τεχνογνωσία για την αξιολόγηση των κινδύνων και τον έλεγχο των πτητικών μέσων. 

- Η διοργάνωση από το κράτος προσδίδει μεγαλύτερη επισημότητα, καθιστώντας την εκδήλωση ένα εργαλείο άσκησης εξωτερικής πολιτικής και δημόσιας διπλωματίας.

- Ο στόχος παραμένει καθαρά η προβολή των Ενόπλων Δυνάμεων και η προσέλκυση νέων, χωρίς την πίεση του κέρδους να επισκιάζει τις αξίες του Σώματος.      

Μειονεκτήματα:

- Η ΠΑ είναι εκπαιδευμένη για την υπεράσπιση του εθνικού εναέριου χώρου, όχι για το management εκδηλώσεων, το μάρκετινγκ, την πώληση εισιτηρίων ή τη διαχείριση χορηγιών.

- Η εμπλοκή σε τέτοιου είδους εκδηλώσεις συχνά οδηγεί σε περιορισμένη ευελιξία και αργές διαδικασίες, πλέον του ότι εκτρέπει μόνιμο και στρατεύσιμο προσωπικό από τα κύρια καθήκοντά του, αλλά και οικονομικούς πόρους για την εξυπηρέτηση των αναγκών διοργάνωσης, αν δεν επιδιώξει χορηγίες.  

Β. ΔΙΟΡΓΑΝΩΣΗ ΑΠΟ ΙΔΙΩΤΙΚΗ/ΕΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑ

Πλεονεκτήματα:

- Μια ιδιωτική εταιρεία/ες διαθέτει εξειδικευμένο προσωπικό για το μάρκετινγκ, τις δημόσιες σχέσεις, την προσέλκυση χορηγών και την logistics υποδομή (στάθμευση, εγκαταστάσεις για το κοινό, ασφάλεια χώρου).

- Η εκδήλωση μπορεί να καταστεί βιώσιμη μέσω χορηγιών και πώλησης εισιτηρίων, μειώνοντας την οικονομική επιβάρυνση του κρατικού προϋπολογισμού.

- Οι ιδιώτες είναι συνήθως πιο αποτελεσματικοί στην προσέλκυση μεγάλου αριθμού θεατών, μετατρέποντας το γεγονός σε μια ελκυστική "γιορτή" που απευθύνεται και σε ανθρώπους που δεν είναι απαραίτητα φίλοι της αεροπορίας.

Μειονεκτήματα:

- Η πίεση για κέρδος μπορεί να οδηγήσει σε εκπτώσεις στην ποιότητα ή σε πιέσεις προς την ΠΑ για εκτέλεση παρακινδυνευμένων ελιγμών που "εντυπωσιάζουν το κοινό" αλλά αυξάνουν το ρίσκο.

- Η εμπλοκή ενδιάμεσων φορέων μπορεί να δυσχεράνει τον έλεγχο σε θέματα ασφαλείας, αν δεν υπάρχει απόλυτα ξεκάθαρο πλαίσιο.

Γ. ΣΥΜΠΡΑΞΗ ΠΟΛΕΜΙΚΗΣ ΑΕΡΟΠΟΡΙΑΣ ΜΕ ΕΤΑΙΡΕΙΑ/ΕΣ

Η Σύμπραξη είναι η μέθοδος που ακολουθείται κατά κανόνα στις μεγάλες διοργανώσεις αεροπορικών επιδείξεων του εξωτερικού αναθέτοντας σε εταιρείες τα logistics και την προβολή – προσέλκυση – διαφήμιση, ενώ ο πλήρης επιχειρησιακός έλεγχος διατηρείται από την διοργανώτρια Αεροπορία.

Κατά τον τρόπο αυτόν:

- Η ΠΑ εστιάζει στην ουσία (πτήσεις, ασφάλεια, εκπαίδευση πιλότων) και ο ιδιώτης εστιάζει στη διαδικασία (οργάνωση, κοινό, εμπορική επιτυχία).

- Η ΠΑ απαλλάσσεται από το οργανωτικό βάρος, ενώ η ιδιωτική εταιρεία φέρνει την τεχνογνωσία, για να γίνει η εκδήλωση οικονομικά βιώσιμη και τουριστικά ελκυστική.

- Η ΠΑ έχει πάντα τον "τελευταίο λόγο" (veto) σε οτιδήποτε αφορά τις πτήσεις και την ασφάλεια, διασφαλίζοντας ότι η εμπορική επιτυχία δεν θα μπει ποτέ πάνω από την ανθρώπινη ζωή ή το εθνικό υλικό.

Συμπερασματικά  οι επιδείξεις αυτές, εφ όσον εστιάζουν κυρίως σε επίδειξη επιχειρησιακών τακτικών αλλά και ελιγμών που συνταυτίζονται με την επιχειρησιακή εκπαίδευση, δεν αποτελούν  εκτροπή πόρων προς χάριν της επίδειξης, αλλά αποτελούν μέρος του εκπαιδευτικού προγράμματος και κατά τον τρόπο αυτόν θα πρέπει να σχεδιάζονται και να καταχωρούνται. 

Ατυχήματα πάντα υπήρχαν και θα υπάρχουν, αρκεί τα διδάγματα που προκύπτουν από αυτά να αποτελούν τροφή βελτίωσης και αποκλεισμού επανάληψης των αιτιών που τα προκάλεσαν.

Η Πολεμική Αεροπορία θα πρέπει να συνεχίσει την επαφή με το κοινό που την αγαπά  και να του δίνει τη δυνατότητα της προσέγγισης,  μεταλαδαμπεύοντας την αεροπορική ιδέα χάριν της οποίας διατηρείται το υψηλό ηθικό που χαρακτηρίζει το προσωπικό της

Ο τρόπος διοργάνωσης των αεροπορικών επιδείξεων αποτελεί καθαρά έργο της Πολεμικής Αεροπορίας και αυτή με τα ικανά στελέχη της θα επιλέξει τον τρόπο διεξαγωγής τους. Επομένως το παρόν κείμενο δεν απευθύνεται στην Πολεμική Αεροπορία, αλλά προς αυτούς που επιθυμούν μια έγκυρη ανάλυση του τρόπου διεξαγωγής αεροπορικών επιδείξεων, με βάση τη διοργάνωση αυτών στο εξωτερικό.

*Ο Οδυσσέας Γαλανόπουλος είναι Αντιπτέραρχος (Ι) ε.α., Επίτιμος Γενικός Επιθεωρητής Π.Α.